De Kazematten van Luxemburg

ONDERGRONDS IN DE STAD LUXEMBURG

KAZEWAT? KAZEMATTEN!

LUXEMBURG, 16 11 03

Als je één dag in een grote stad bent moet je keuzes maken m.b.t. wat je wilt bezoeken, anders ben je alleen maar doelloos aan het rondlopen met het risico dat je helemaal niets ziet! Voor mij moet er altijd wel een museum, kathedraal, mooie binnenstad, bijzonder park of iets anders speciaals zijn. Dan zijn de Internetlijstjes van 'Luxemburg bezienswaardigheden top 10', of een zoekopdracht 'Luxemburg World Heritage' heel handig! Natuurlijk kijk ik ook naar het folderrek in mijn hotel, en bezoek ik het lokale VVV. Vervolgens maak ik met behulp van een kaart een looproute, en 'pak' dan onderweg nog andere mooie dingen mee.... Vandaag dus een mooie wandeling door het oude centrum van een heel aantrekkelijke stad, natuurlijk de grote brug over het ravijn (en dan staat daar ineens ook het nationale oorlogsmonument bij), de kathedraal van Luxemburg, én - en dat is best speciaal: een bezoek aan de kazematten. Kazewat? Kazematten dus. En laat ik vooral de mooie duizend jaar oude St. Michaëlskerk niet vergeten, want die staat bovenop die kazematten.

Het is dus iets 'ondergronds'.....

Een kazemat is een militair bouwwerk dat als een verdedigingsbolwerk wordt gebruikt, zowel boven- als ondergronds. Het kan daarbij gaan om bijvoorbeeld loopgraven, of een ondergronds gangen- of tunnelstelsel. Veel soldaten moeten er lange tijd in kunnen doorbrengen, en daar hoort van alles bij, want je moet er kunnen eten, jezelf verzorgen, slapen, vermaken, maar je moet er ook - het blijft natuurlijk een militair project - verpleegd kunnen worden. Daarnaast moeten er wapenwerkplaatsen zijn, slagerijen, bakkerijen - en ga zo maar door! De kazematten van Luxemburg hadden een woon- en verblijfsfunctie, en boden bescherming tegen aanvallen en bombardementen op de stellingen van de stad.

De oudste kazematten in Luxemburg zijn gebouwd in de 10e eeuw door Graaf Siegfried, een deel daarvan is in 1993 blootgelegd, en dat deel is nu te zien in een aparte ondergrondse ruimte, waar je er met een glazen loopbrug overheen loopt. De stad Luxemburg is rond deze verdedigingszone ontstaan. De Petrus- en de Bockkazematten zijn uitgehouwen in de wand van de Bockberg, waar de vesting van Luxemburg op stond, en daarom maakten zij er deel van uit. De eerste tunnels dateren van rond 1644 toen de Spanjaarden  Luxemburg bestuurden, een periode die voor ons in Nederland geldt als de 'nadagen' van datzelfde Spaanse bewind over ons land. De Fransen bouwden de gangen verder uit tot een lengte van 23 kilometer, en de grote bouwmeester van Lodewijk XIV, Vauban, tekende daarvoor. De Oostenrijkers, die na de Fransen de nieuwe machthebbers waren,  bouwden dit complex verder uit. Het geheel bestaat nu uit verschillende verdiepingen, en van het deel van het complex dat toegankelijk is gemaakt voor toeristen, is dat goed zichtbaar op een folderkaart. Duizenden soldaten moeten hier geleefd hebben, met hun paarden, wapens en alle diensten die je in oorlogstijd maar kunt bedenken.




Het zijn kilometerslange tunnelgangen, met openingen in de bergwand, die we al van ver af kunnen zien. Vanuit deze openingen konden de soldaten met hun kanonnen vuren op de vijand die de kloof in kwam, maar door de beperkte radius was het effect minder dan dat van de kanonniers van de vesting boven. De Bockkazematten die wij op deze dag bezoeken, zijn in 1745 door Oostenrijkse ingenieurs gemaakt, en konden 1200 soldaten huisvesten, die 50 kanonnen tot hun beschikking hadden.

Op onze eigen toptienlijst kon deze bijzondere attractie dus niet ontbreken! Daarnaast maakt dit complex sinds 1994 deel uit van de Werelderfgoedlijst van UNESCO - dat is dus dat extra puntje! Maar ook voordat UNESCO bestond waren hier al illustere bezoekers voor ons:  Keizer Jozef II van Oostenrijk (1781) - Napoleon I (1804) - Prins Hendrik der Nederlanden 1868 - Groothertogin Charlotte van Luxemburg (1936) - Groothertog Henri en Groothertogin Maria Teresa van  Luxemburg (2000). Er werd waarschijnlijk toen nog geen toegangsprijs berekend!

In het laatste oorlogsjaar 1945 konden in deze gangen 35.000 Luxemburgers schuilen voor het oorlogsgeweld bij het naderen van de geallieerde bevrijders. Een manier om burgers zonder wapengeweld tegen oorlog te beschermen! Af en toe sta je op een soort balkonnetje met een mooi uitzicht op het dal, maar de gangen 'lopen niet lekker', want de grond is slecht geëffend. Donker is het hier en daar ook, en de trappen zijn niet erg comfortabel. Oudere mensen met een slechte conditie of mensen die slecht ter been zijn kunnen beter maar van een bezoek afzien, en voor mensen met een rolstoel is er helemaal geen mogelijkheid tot een bezoek. De gangen zijn, op een paar kanonnen na, die je overal vindt als 'niet relevant oorlogsmeubilair', helemaal leeg, dus na een poosje lopen heb je het eigenlijk wel gezien. Je bent op historische grond, dat telt vandaag, maar veel te zien en te beleven valt er niet. Er is ook niet geprobeerd een begin te maken van een soort 'museale omgeving', die de verbeelding moet prikkelen. Hoe de soldaten zich hier het verreweg grootste deel van hun verblijfstijd onledig hielden - daar zullen we zo nooit achter komen. Maar toch is het leuk leuk om deze kazematten te bezoeken. En voor de entreeprijs van € 6,00 hoef je het niet te laten. Dat is het uitzicht op de kloof vanuit de kazematten alleen al waard!

Dom van Aken

DE DOM VAN AKEN 

Aan de basis van onze westerse beschaving

9 oktober 2014

Ik ben een verklaard kathedralofiel - dat geef ik grif toe! Ik kan moeilijk 'zo maar' een mooie oude kerk voorbij lopen. Als de deur open is wil ik even naar binnen om de sfeer te proeven van het gebouw, en om even te kijken naar de brandende kaarsen, die allemaal om een bepaalde reden zijn aangestoken. Soms speelt het orgel, dan heb ik mazzel, en ga ik er even voor zitten! Het zijn rustmomenten op een vaak drukke dag, meditatieve momenten ook. Is God niet juist in de stilte te vinden? Hebben de mensen hem hier al niet eeuwenlang gezocht met hun verdriet, geluk, hoop, angst, dankbaarheid, geloof - of juist om die dingen te zoeken? Kerken, synagogen, tempels, moskeeën zijn 'mensengebouwen', plaatsen waar mensen hun kwetsbaarheid tonen in hun relatie met God - welk geloof zij ook aanhangen. 

Oude kathedralen zijn natuurlijk ook geweldige cultuurdragers van architectuur, taal en kunst in al zijn verschijningsvormen en stijlperioden! Beelden, muziek, poëzie, schilder- en glaskunst om maar even iets te noemen. Het is niet altijd de grootte van de kerk die me aantrekt, de hoeveelheid kunstschatten, de gebrandschilderde ramen, of de architectuur. Wat me boeit is het verhaal van eeuwen dat de kerk lijkt te vertellen, en dat voortdurend bijgesteld is en nog steeds aangevuld wordt. Een verhaal van geloof en geloofsafval, branden en wederopbouw, perioden van armoede en bloei, van oorlogen en vredes, restauraties, herinneringen aan overledenen - een continuüm van gebeurtenissen. Een verhaal over mensen uit alle eeuwen van haar bestaan! 

Van alle honderden kerken, klein en groot, die ik in mijn leven bezocht heb, neemt de Dom van Aken een heel speciale plaats in. Klein, overzichtelijk, warm, oud, bijzonder - het zijn maar enkele van de kenmerken die ik de kerk zou willen toeschrijven. Ik heb er altijd het gevoel in een dik geschiedenisboek te zitten, waarvan het eerste hoofdstuk begonnen is met Karel de Grote in het jaar 800. Met in een voorwoord de geschiedenis van de 200 jaar daarvoor, toen er ook al een kerk stond. Ik zei al: een dik geschiedenisboek! Ik vat in deze blog enkele hoofdzaken samen, want voor de rest hebben we boeken vol informatie, en natuurlijk Google.... 

'De Dom van Aken' lijkt een eeuwenlang semantisch begrip, maar zij is pas een Domkerk geworden in 1930, toen Aken de hoofdplaats werd van een bisdom. Voor de rest van de ongeveer 1200-jarige geschiedenis is de Mariakerk (Marienkirche), zoals zij officieel heet, alleen van 1802/1821 een Domkerk geweest. De kerk wordt ook wel Kaiserdom genoemd, of Münsterkirche.

Vele malen ben ik hier geweest om, altijd weer verrast, rond te kijken of om een viering mee te maken. Voor het eerst heb ik nu geboekt voor een rondleiding met een gids, om eindelijk eens in het koorgedeelte te kunnen komen, dat ik alleen van afstand heb kunnen zien, en op de eerste verdieping, die ik alleen ken van foto's! Door de drukte van de Akense kerstmarkt, is onze groep groot - te groot eigenlijk, en is de gids daardoor niet altijd even goed verstaanbaar. Geen probleem. Globaal luisteren, en ondertussen bij alle 'stops' de tijd nemen om foto's te maken. Dit principe pas ik overal in de wereld toe bij rondleidingen-met-gidsen! Het is heerlijk om eens géén fotobeperkingen opgelegd te krijgen. Met de plattegrond, de mooie rondleidingsbrochure en het internet kom ik er thuis wel uit.

Onze rondleiding begint bij de bronzen plattegrond van de 'Dom zu Aachen' op de Domhof. 

De bronzen kerkplattegrond in de Domhof, waar alle rondleidingen beginnen.
Het lichte deel, de Oktogon is het oudste deel uit de tijd van Karel de Grote.

Uit oude kronieken blijkt dat er op deze plaats al gebouwen stonden in de Romeinse Tijd, en dat hier in de 7e eeuw een eerste Mariakerk stond. Rond het jaar 800 liet Karel de Grote de kapel bouwen die we nu nog terugzien in de octogoon, de achthoek, die omgeven is door een zestienzijdige omgang. Voor de pilaren werd marmer aangevoerd uit Ravenna en Rome. Een 31 meter hoge koepel bekroonde de octogoon, en was daarmee de grootste stenen koepel in Noord-Europa. Karel wilde op deze manier de grandeur van het Romeinse Rijk weer laten herleven in zijn Karolingische Rijk, dat ruwweg Duitsland, Oostenrijk, Italië en Frankrijk omvatte, en ons land beneden de grote rivieren. 

Karel de Grote richtte een stift op, een gemeenschap van geestelijken die de hele dag bezig waren met de viering van de liturgie. Zij moesten door een ononderbroken gebed het zielenheil waarborgen van de heerser en zijn familie en het voortbestaan van het rijk. 

De troon op de eerste verdieping
Koning Karel de Grote werd op Eerste Kerstdag van het jaar 800, toen de Mariakerk bijna klaar was, bij het Maria-altaar tot keizer van het Karolingische Rijk gezalfd en gekroond. Zijn inhuldiging vond plaats op de marmeren troon die voor deze gelegenheid was gemaakt. De troon staat op een verhoging van zes treden, precies zoals dat ook bij de troon van koning Salomo het geval was. Het is niet helemaal zeker of deze verhoging in Karels tijd al bij de troon hoorde, en of hij ook op de eerste verdieping van de Octogoon stond, zoals bij de latere kroningen. Het is de oudste bewaard gebleven koningskroon in West-Europa, en werd van 936-1531 gebruikt voor de kroning van maar liefst 30 Duitse koningen en keizers. je kunt de troon niet zien vanuit de kerk zelf. wel zie je de balustrade, die gemaakt is van een bronzen traliewerk uit 880. Uit technisch oogpunt behoort dit hekwerk tot de meest kostbare Karolingische kunst die we kennen.

De Karelsschrijn (rond 1200) met de relieken van keizer Karel de Grote.

De Karels- en Mariaschrijn

Op 28 januari 814 stierf Karel de Grote in Aken, en hij werd op diezelfde dag in 'zijn' Mariakerk begraven. Vierhonderd jaar later, in 1215, werd Frederik I tot keizer gekroond. Hij was een groot bewonderaar van zijn illustere voorganger, en liet ter gelegenheid van zijn eigen kroning een prachtige schrijn maken voor de overblijfselen van Karel. Hij haalde zelf de botten uit het oude reliquiarium, en deed ze in de nieuwe 'Karlschrein', die op dat moment nog niet eens helemaal voltooid was! In deze prachtig versierde kist, die alle aandacht in het koor van de Domkerk naar zich toetrekt, liggen deze overblijfselen nog steeds. 

Frederik liet ook een Mariaschrijn maken voor de vier heilige relikwieën/relieken van de kerk: het kleed van Maria, de onthoofdingsdoek van Johannes, de windselen en de lendedoek van Jezus. Vermeende relikwieën zou een juistere benaming zijn, omdat er in de middeleeuwen, en zeker de periode rond de kruistochten, een nogal levendige handel in relikwieën was door rondreizende kooplieden. Er waren in die tijd zoveel stukjes van het kruis van Jezus, dat Johannes Calvijn, de kerkhervormer uit de 16e eeuw, al opmerkte dat '...al deze relikwieën samen genoeg hout zouden opleveren om een schip te vullen'. De beide schrijnen zijn gemaakt van gedreven en verguld zilver, en versierd met ivoor, emaillen en edelstenen. 

De Mariaschrijn (rond 1200) 

In de octogoon hangt een enorme kroonluchter aan een 27 meter lange en zware ketting vanuit het centrum van de koepel. Het is een geschenk van Frederik I Barbarossa in het jaar 1165. De kroonluchter is een rijkversierde achthoekige kaarsenhouder voor 48 kaarsen. De doorsnee is maar liefst ruim 4 meter. 

De barbarossa-kroonluchter uit 1165

Op 28 januari 1414 werd de gotische koorhal ingewijd, precies op de 600e sterfdag van Karel de Grote.Het koor sluit aan bij de Paltskapel (de octogoon), in oostelijke richting. Ook al heeft de kerk geen kruisvorm, ze is dus wel georiënteerd - gericht naar het oosten, in dit geval Jeruzalem, waar de te verwachten wederkomst van de Heer zal plaatsvinden! In 1884 kreeg de oude voorhal een toren van 74 meter hoogte.

Alle rijkdommen van de kerk en de fraaie bouwstijl kunnen niet verhinderen dat de meeste aandacht bij binnenkomst uitgaat naar de prachtige mozaïeken die de wanden, vloeren en koepel versieren. Je voelt je bijna in een Byzantijnse kerk! Het mozaïekwerk is niet allemaal nieuw - helaas! Al in de 9e eeuw was er sprake van figuratief mozaïekwerk, maar dat verdween in 1720 onder een dikke pleisterlaag. In 1870 werd die laag weer verwijderd, en werden de mozaïeken weer in oude stijl hersteld - voor zover dat mogelijk was! In het eerste decennium van de 20e eeuw werd de rest van de octogoon en de zestienhoek voorzien van nieuw-ontworpen mozaïeken op de muren. Ook werd toen een marmeren mozaïekvloer aangelegd.   

De ambo uit het jaar 1000 is een opvallend detail in het koor. Het is een soort preekstoel, maar alleen gebruikt om liturgische teksten voor te dragen. De ambo was een geschenk van Hendrik II. Hij heeft een houten kern, is afgewerkt met verguld koper en versierd met edelstenen en ivoor. 

Op de grens van de octogoon en het koor staat het vereerde genadebeeld van Aken. Het is een middeleeuws houten Mariabeeld, dat vanaf de 17e eeuw is bekleed.

De zwevende stralenkransmadonna is gemaakt door de Limburgse kunstenaar Jan von Stevensweert, en dateert uit 1524.

Het hoofdaltaar is een bijzonder kunstwerk in het centrum van de Dom, en het staat hier pas vanaf 1972. De zijplaten zijn van Karolingisch marmer (dat toen al herbruikt was, net de platen van de keizerskroon). De voorkant bestaat uit een gouden antependium, het Pala d'Oro. Het zijn 17 gedreven reliëfs van geplet goud uit de 11e eeuw, die o.a. de lijdensweg van Jezus weergeven.

De nieuwste geschiedenis
In de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) werd bij 74 luchtaanvallen bijna twee derde van de stad Aken verwoest. Het mag een wonder heten dat de Dom grotendeels ongeschonden de geallieerde bombardementen heeft 'overleefd' -  alleen het koor was ernstig beschadigd. Niet in de laatste plaats was dit te danken aan de geweldige inzet van de 'Domwache', jonge mannen, die nog tijdens de luchtaanvallen de branden fanatiek bestreden. Verschillende glas-in-loodramen herinneren nu aan de verschrikkingen van de oorlog. Ze bevatten moderne motieven in rood, en dateren van 1951 en later. 








De dom van Aken werd in 1978 opgenomen in de Werelderfgoed-lijst van de UNESCO vanwege haar opmerkelijke historische en kunsthistorische betekenis. Op dat moment was het het eerste Duitse monument op de lijst, en een van de eerste twaalf wereldwijd!

Nogmaals: ik heb in de dom van Aken altijd het gevoel in een dik geschiedenisboek te zitten. Ik heb het nog lang niet uit!

Arequipa - Peru - Plaza de Armas

Arequipa - Peru - Plaza de Armas

Een fraaie plaza

Arequipa,  vrijdag 28 januari 2011

Ongetwijfeld is de 'Plaza de Armas' in Arequipa een van de mooiste pleinen van Peru, misschien is het wel het mooiste! Niet voor niets is het historisch centrum van de stad opgenomen in de UNESCO Werelderfgoedlijst. De mooie en sierlijke kathedraal uit 1612, met zijn twee ranke torens, is het grootste gebouw op de Plaza, en beslaat een hele zijde van het plein. De andere drie zijden worden ingenomen door statige koloniale gebouwen met een dubbele arcadenrij over de totale lengte. Alle gebouwen zijn gemaakt van de voor de stad kenmerkende Sillarsteen. Het is een zilverwit tufgesteente, dat uitgestoten is door de vulkanen. waardoor de stad de bijnaam heeft van de 'witte stad' - la Ciudad Blanca.

Onder de bovenste arcade lunchen we met heerlijke Peruaanse koffie, en genieten we van het uitzicht op de vulkaan Misti die de stad domineert, en het leven dat zich op het plein afspeelt. We genieten van Peruaanse gezinnen die op weekenddagen alleen maar rondjes lijken te lopen, en zich 'uit' voelen. Van kleine kooplieden, die hun gang mogen gaan als ze niet hinderlijk hun waar aanbieden. Van fotografen die hele gezinnen en verliefde stelletjes op de foto zetten, van mensen die met een typemachine op schoot formulieren invullen en brieven schrijven voor hen die dat zelf niet kunnen. Zelfs van de armen die proberen geld op te halen, of eten. Van taxi's die proberen klanten te vinden, en gewoon midden op de rijbanen blijven staan als ze toeristen in hun auto willen lokken, van driftig bewegende en fluitende politiemannen in onberispelijke uniformen die het verkeer in beweging willen houden.... Van, ja van het hele Peruaanse plazaleven, inclusief de palmbomen, de prachtige tropische planten in de zon, en de oude fontein uit 1650 met de vele duiven die eruit drinken en er in baden. 

We willen zelf ook slenteren, deelnemen aan dit relaxte straatleven en de mensen ontmoeten. We gaan op de laatste lege bank zitten die net vrij gekomen is. Voor we 'uno, dos, tres' kunnen zeggen zit er een hele familie bij ons op de bank met etenswaren om zich heen, die ze met ons willen delen. We kunnen niet met ze praten, maar ogen- en gebarentaal is ruim voldoende voor een vriendelijke communicatie. 

's Avonds gaan we terug, want dan zijn alle gebouwen op het plein mooi verlicht. Een zwoele, lome avond in deze stad op 2500 meter hoogte, gebouwd op de hellingen van de Misti, de Chachani en de Pichu Pichu. Drie vulkanen van rond de 6000 meter hoog, en viriel genoeg om plotseling uit te barsten en het vredige leven hier te verstoren. Zoals op 23 juni 2001 gebeurde, toen een grote aardbeving met een kracht van 8,1 op de Schaal van Richter de stad deed trillen. Honderd mensen verloren het leven, 1000 mensen raakten gewond, 10.000 huizen werden vernield, 40.000 mensen werden dakloos. De linker toren van de kathedraal stortte naar beneden, de rechter werd zwaar beschadigd. Het is nu niet meer te zien. Arequipa is een kwetsbare stad, iedereen beseft het, maar het schijnt de Arequipena's zelf geen angst in te boezemen. Zeker vandaag niet.... en waarom zouden wij op deze mooie avond dan blijven piekeren!

Minder weergeven